Ξεφυλλίζοντάς το προ ημερών, ξαναδιαβάζοντας τα ξερατά του αρχιμάγειρα σε εκείνο το Grande Bouffe των στρατηγών και συγγραφέων, δίπλα στο πτώμα της κυρίας υπουργού, σκέφτηκα, τι άραγε γινόταν μέσα του όταν το έγραφε; γελούσε σατανικά, όπως συνήθιζε στην παρέα με τους φίλους; — γιατί στους εχθρούς του απευθυνόταν με τα μάτια, ξαποστέλνοντας οργή με σιωπηλούς πυραύλους. Μήπως όταν το έγραφε τον κυρίευσε η θλίψη; Μήπως έκανε εμετό; — Τουλάχιστον, έτσι φαινόταν στην σελίδα.

Βρισκόμαστε σε μια αιχμηρή καμπή στον ρου της παγκόσμιας ιστορίας. Τα εκλογικά αποτελέσματα στις δυτικές χώρες αποδεικνύουν ότι ο φιλελευθερισμός δεν σαγηνεύει πια. Αντιθέτως προκαλεί οργή και μίσος. Ο δικαιωματικός οικουμενισμός φαίνεται κίβδηλος και κενός. Ο εθνικισμός κι ο ρατσισμός επανήλθαν δριμύτεροι. Όμως, ο καπιταλισμός συνεχίζει να καταστρέφει τον πλανήτη ακάθεκτος, λειτουργώντας πλέον απροκάλυπτα με κυβερνητικές επιλογές ολιγαρχίας που εκμεταλλεύονται, είτε υπέρ είτε κατά, τη σαγήνη του λαϊκισμού.

Η αναγνώριση της απογύμνωσης του φιλελευθερισμού μας επιτρέπει −και μας επιβάλλει− να επαναφέρουμε τις αξίες της ισότητας και της ελευθερίας απαγκιστρωμένες από το άρμα του καπιταλισμού, ώστε να επιτελέσουν τον ρόλο που μοναδικά τους ανήκει ως αντίπαλον δέος αυτής της νέας παγκόσμιας ολιγαρχίας.

Φαντάζομαι θα έχετε ακούσει την φράση «Το γεγονός ότι είσαι παρανοϊκός δεν σημαίνει ότι δεν σε κυνηγάνε». Μέχρι πρότινος μου είχε κάτσει η εσφαλμένη εντύπωση ότι η φράση αυτή ανήκει στον Φραντς Κάφκα. Η φράση είναι του Αμερικανού πεζογράφου Τζόζεφ Χέλλερ, ο οποίος έγινε γνωστός για ένα μόνο έργο του, το αντιπολεμικό μυθιστόρημα της δεκαετίας του ’60 Catch-22. Ο τίτλος δεν μεταφράζεται –ανήκει στην ορολογία του αμερικανικού στρατού στον πόλεμο της Κορέας (που είναι και το αντικείμενο του μυθιστορήματος, αν και το έργο θεωρείται σαφέστατα ως χειρονομία εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ) και έφτασε να χρησιμοποιείται στην καθομιλουμένη για οποιαδήποτε κατάσταση δημιουργεί ένα γόρδιο δεσμό: στα αγγλικά double bind, δηλαδή διπλός δεσμός ή ένα δίλημμα που αέναα αναδιπλώνεται. Στη δική μας γλώσσα, θα σήμαινε έναν φαύλο κύκλο ο οποίος σε κρατά δέσμιο, γιατί οποιαδήποτε απόφαση και να πάρεις για να λύσεις το δίλημμα σε οδηγεί πάλι στον κόμπο.

Η λογική αυτή είναι καθαρά καφκική και δεν το λέω για να δικαιολογήσω την εσφαλμένη μου αντίληψη. Δεν διαφέρει από την (άλλη) ρήση που αποδίδεται στον Κάφκα: «Στο σύμπαν υπάρχει άπειρη ελπίδα, αλλά όχι για μας». Και στις δύο περιπτώσεις περιγράφεται μια διπλή πραγματικότητα –ή, από μια άλλη σκοπιά, μια διχασμένη πραγματικότητα οι αντίθετες πλευρές της οποίας, όμως, είναι πλήρως συνυφασμένες. Ανήκουμε μεν στο σύμπαν το οποίο μας παρέχει άπειρα την ελπίδα, αλλά για εμάς ελπίδα δεν υπάρχει. Όπερ σημαίνει είτε ότι το σύμπαν δεν είναι σύμπαν είτε ότι η άπειρη ελπίδα έχει πέρας, περατώνεται στην ύπαρξή μας και ούτω καθεξής. Κατ’ αναλογία, το ότι είμαι παρανοϊκός δεν σημαίνει εντέλει ότι είμαι παρανοϊκός εφόσον όντως με κυνηγάνε, το οποίο όμως επίσης δεν σημαίνει ότι δεν είμαι παρανοϊκός, εφόσον το γεγονός ότι με κυνηγάνε είναι αυτό που μου έχει δημιουργήσει μανία καταδίωξης.

κείνο το βράδυ, θυμάμαι, το περάσαμε σε σπίτι φίλων συζητώντας και πίνοντας μέχρι πρωίας. Καθόμασταν στο πάτωμα γύρω από ένα χαμηλό τραπέζι και η συζήτηση ήταν επί παντός επιστητού—για διάφορα θέματα της Αριστεράς και του μαρξισμού βέβαια, αλλά και για τον μοντερνισμό, την αποδόμηση, τον Μπρεχτ, την ουρμπανιστική ιδιαιτερότητα του Λος Άντζελες και ποιος ξέρει τι άλλο που τώρα έχω ξεχάσει. Θυμάμαι, όμως, χαρακτηριστικά ένα διάλογο που κάναμε περί μουσικής, συγκεκριμένα κατά πόσον ο μινιμαλισμός ήταν μια συντηρητική στροφή που εξυπηρετούσε κιόλας τις ανάγκες μιας αγοράς «σοβαρής» μουσικής. Η ρυθμική επανάληψη, θεωρούσε —και είχα τότε συμφωνήσει— εξυπηρετούσε τις υπνωτικές διαστάσεις του καταναλωτικού υποκειμένου. Εκτιμούσε την παρέμβαση της Λόρι Άντερσον περισσότερο από του Φίλιπ Γκλας. 

Εννοείται, είχα σαγηνευτεί από αυτή την οικειότητα του με τον κόσμο των φοιτητών. Ένας τεράστιος στοχαστής καθόταν στο πάτωμα και ευχαριστιόταν τη συζήτηση της παρέας όπως όλοι μας. Είκοσι χρόνια αργότερα, το 2006, όταν είχα επιστρέψει για ένα διάστημα στο UCLA ως καθηγητής πλέον, είχα παρακολουθήσει ένα σεμινάριο του με την ίδια φοιτητική λαχτάρα. Εκείνη την μέρα δίδασκε την Αισθητική θεωρία του Αντόρνο. Έχοντας πλέον αφομοιώσει το δύσκολο αυτό κείμενο μετά από τόσα χρόνια μελέτης, είχα μείνει άφωνος από την διαύγεια και αμεσότητα, την απλή γλώσσα, με την οποία έκανε τις δυσνόητες αντιλήψεις του Αντόρνο κατανοητές και τον ενθουσιασμό που προκαλούσε στην αίθουσα με πέντε-έξι φράσεις. Υπήρξε κορυφαίος δάσκαλος.

Ο Καβάφης πάντα υπονοεί, ακόμη και όταν σχεδιάζει εικόνες πεντακάθαρες και απτές. Η ανακάλυψη, ο δρόμος, αναδύεται μέσα από αυτό το υπονοούμενο, πάντα λεπτό και ειρωνικό, όσο επίσης πάντα ανεξαιρέτως ερωτικό ακόμη και όταν υποδύεται την αυστηρότητα της ιστορίας.

Ο Καβάφης ανήκει στον κόσμο, παρότι κατοίκησε ένα πολύ συγκεκριμένο χωροχρόνο στο κέντρο της ιστορίας της αποικιοκρατίας και των αυτοκρατοριών. Ο τρόπος που επινόησε την Αλεξάνδρεια ως κομβικό σταυροδρόμι δια μέσου του ιστορικού χρόνου χαρίζει στην ποίηση του ένα ύφος ταυτόχρονα εκκρεμότητας και μεταφορικότητας. Η πόλις είναι πάντα εκεί. Δεν έχει σημασία για πότε στην ιστορία αναφερόμαστε, ποιοι άνθρωποι την κατοικούν, τι γλώσσα μιλούν.

Δεν υπονοώ κάποια οικουμενικότητα, αντιθέτως. Ο Καβάφης είναι τόσο ιδιαίτερος, τόσο ιδιωματικός, ώστε να αποσυνδέεται από τις αυστηρές δεσμεύσεις και εξουσίες χώρου και χρόνου και συνεπώς όλες τις μεταφυσικές τους: έθνος, αγορά, κανόνας. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο είναι ατέρμονα ανακαλύψιμος και επιτελέσιμος—τώρα, σε αυτή τη συγκυρία, ένας ποιητής της Νέας Υόρκης στον 21ο αιώνα.

Το πρώτο μας ραντεβού ήταν πριν σαράντα χρόνια τουλάχιστον, στο Σαν Φρανσίσκο όταν, έχοντας περάσει μια αλησμόνητη ψυχοτροπική εμπειρία την προηγούμενη μέρα, ως είθισται, στα συγκλονιστικά βράχια του Big Sur, έφτανα στην πόλη για να αντιμετωπίσω στο Ελληνικό Προξενείο το θέμα της στρατιωτικής μου ανυποταξίας. Είχα κανονίσει το ραντεβού με δική μου πρωτοβουλία διά αλληλογραφίας και, κατά παράκληση του, τον συνάντησα στο γραφείο του, ένα πρωινό για καφέ.

Το γραφείο του ήταν το περίφημο Caffe Trieste, δυό βήματα πιο κάτω από το περίφημο βιβλιοπωλείο City Lights στην γειτονιά North Beach της πόλης, πολύ κοντά επίσης στο εξίσου θρυλικό διώροφο μπαρ Vesuvio και τα τεράστια στριπτιζάδικα που με μυριάδες φώτα στόλιζαν κάθε διασταύρωση. Από τα ονόματα γίνεται ευθέως κατανοητό ότι μιλάμε για ιταλογειτονιά – εξού και η άγκυρα που έριξε εκεί ο Φερλινγκέτι για να μαζέψει την παρέα του. Το καφενείο εξάλλου υπήρξε το Μεγάλο Στρατηγείο των Beat ποιητών, όταν έκλεισαν το West End της Νέας Υόρκης κι έφυγαν για την Δύση.

Μια εικοσαετία πριν την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ο ανεπανάληπτος Άρης Αλεξάνδρου μας είχε ήδη κάνει δώρο το μάθημα που μετέπειτα αποδόθηκε στην Ιστορία. Μας μύησε στο πως στην προσπάθεια να δημιουργηθεί ο Νέος Άνθρωπος μάς είχε πλήρως διαφύγει το ότι η καινή διαθήκη του ανθρωπισμού ήταν κενή.

Με μια πολύ στενή έννοια –παρότι ανώφελη τελικά– ο Αλεξάνδρου είδε στο “ελληνικό” ’49 το “παγκόσμιο” ’89,  επιτελώντας μια ιστορική ανάγνωση ενός προβλήματος πριν αυτό εκδηλωθεί ιστορικά. Δεν αμφισβητώ την ανάγνωση που βλέπει Το Κιβώτιο σαν μυθιστορηματική μαρτυρία μιας αβάσιμης, εντέλει, επαναστατικής πράξης. Η ποιητική της ήττας που αφορά στη συγκεκριμένη γενιά επιβάλλει, κατά μια έννοια, μια αμείλικτη αυτοκριτική που συντρίβει, όχι μόνο τα παλιά οράματα (τα οποία βλέπει ως ασύστολες ψευδαισθήσεις), αλλά και την ίδια την πειθάρχηση των οραμάτων. Όμως, για εμάς τους νεότερους, θα ήταν λάθος αν σε αυτή την συντριβή του οράματος βλέπαμε τον μηδενισμό του οραματισμού.

Πολλές φορές ο Άαμιρ μου έχει πει αστειευόμενος πως ό,τι και να κάνω είμαι ένας άνθρωπος της Ανατολής, όπως κι αυτός, και το γεγονός ότι μπορεί να έχουμε διακριθεί στον κόσμο της Δύσης δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά μια πολιτισμική ευλυγισία την οποία οι κοινωνίες μας έχουν χαρακτηριστικά καταφέρει σε τεράστιο βάθος χρόνου. Προσοχή: οι κοινωνίες μας, οι άνθρωποι μας,  έλεγε, (“our people”), όχι οι εθνικότητες μας, τα κράτη με τα σύνορά τους και τις σημαίες τους που μας δίνουν διαβατήρια, και σίγουρα όχι αυτοί που μας κυβερνούν και αποφασίζουν τι σημαίνει Ελλάδα και τι σημαίνει Πακιστάν. Έλληνες και Πακιστανοί, για εμάς τους δυό, είναι παράξενα και παράδοξα οικείοι. Προφανώς, το παράδειγμα είναι απαράμιλλα προσωπικό και η γενίκευση από τον ενικό στον πληθυντικό δεν επιδέχεται καμία επιστημονική σοβαρότητα. Ωστόσο, με δεδομένη αυτή την μη επαναλήψιμη συνύπαρξη δύο ανθρώπων, η συγκλονιστική εμπειρία στην Λαχόρη ξεφεύγει από την συγκεκριμένη συγκυρία.